مقدمه محقق در احیاء حدیث طیر از کتاب عبقات الانوار

بسم اللّه الرحمن الرحیم

مقدّمۀ تحقیق

گذری بر حدیث طیر در کتاب عبقات الانوار

حدیث شریف طیر همواره ازجمله دلایل اثبات ولایت و امامت حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام قلمداد می‌شده است. گویا کهن‌ترین احتجاج به آن، ازسوی خود امیر المؤمنین علیه السلام است که در میانۀ حدیث شورا آن را یادآور شدند.

بر امتداد روزگار، راویان حدیث از شیعه و سنّی حدیث طیر را بازگفتند، کتاب‌ها درباره‌اش نگاشتند و اجازه‌های حدیثی بر بازگفت آن صادر کردند. هریک از ایشان در شناساندن حقیقت، شمعی افروختند تا هنگامۀ فروغ ولایت، پس از گذر قرن‌ها نیز چون خورشید بدرخشد. فراروی آنها، برخی نیز شیوۀ پرده‌پوشی درپیش گرفتند و بی‌باک از روزِ برون افتادنِ رازها از پرده‌ها، داغ ننگ‌آلود کتمان حقیقت را بر پیشانی خویش خوش انگاشتند! دسته‌ای نیز گامی فروتر نهاده، و پرچم ستیز با حقیقت افراخته، و در راه ردّ این حدیث شریف، نقش بر آب زدند؛ امّا «کی شود خورشید از پُف منطمس؟!»

عبد العزیز دهلوی (م 1239 ق.) ازجمله بادپیمایان راه ردّ و انکار این حدیث شریف است که در بخشی از کتاب تحفۀ اثناعشریّه، تلاش بیهوده‌ای در نقد سند و دلالت حدیث طیر دارد: نخست، صحّت سندیِ این حدیث را نادرست و آن را ساختگی می‌انگارد؛ سپس آن را بر ولایت و امامت امیر المؤمنین علیه السلام رهنمون نمی‌داند. اگرچه دهلوی در بیراهۀ ستیزه‌جویی با ولایت، ازجملۀ پیشتازان دیار هند است، امّا وی در ردّ و انکار حدیث طیر نوآوری‌ای ندارد؛ هرچند برخلاف این وانمود کند! او دراین‌باره تنها گردآورندۀ سخن حقیقت‌ستیزان پیش از خود است و از خوان ناپاک آنان لقمه برمی‌گیرد. بنابراین شاید بتوان گفت که سخنِ دهلوی در این گفتار، سخنِ جملگیِ آن یاوه‌سرایان، و پاسخ به او، پاسخی به جملگیِ آنها است.

حضرت علّامه میرحامد حسین موسوی هندی قدّس سرّه (م 1306 ق.) پاسخ به وی را در سه بخش سامان داده‌اند:

نخست: ازآنجاکه دهلوی ساختگی بودن حدیث طیر را هدف گرفته بود، ایشان ده فایدۀ نه‌چندان طولانی در پیش می‌نهند که هریک از آنها شاهدی بر اعتبار و حجّیّت این حدیث حتّی در میان سنّیان، و گواهی بر نادرستیِ ادّعای دهلوی است. به‌ویژه اینکه دهمین فایده دربردارندۀ ده وجه اثباتی در قطعیّت صدور این حدیث و گامی فراتر از فوائد پیشین است که نادرستیِ سخن دهلوی را آشکارتر می‌کند.

دوم: همواره از سدۀ دوم تا روزگار مؤلّف یعنی سدۀ سیزدهم هجری، بسیاری از عالمان سنّی به روایت حدیث طیر پرداخته، و با پیوستن به زمرۀ راویان این حدیث، شرف‌اندوز شده‌اند. برخی از آنان، کتابی ویژه تنها دربارۀ طرق حدیث طیر نگاشته‌اند؛ گروهی ضمن برخی از نگاشته‌هایشان آن را بازگو، و به صحّت آن تصریح کرده‌اند؛ برخی دیگر در مقام احتجاج و استدلال، به آن دست آویخته‌اند؛ و شگفت آنکه پدر صاحب تحفۀ اثناعشریّه، ولی اللّه دهلوی نیز بارها این حدیث را با حتم و جزم، از فضائل امیر المؤمنین علیه السلام می‌شمارد؛ و شگفت‌آورتر آنکه برخی همچون فضل بن روزبَهان و حتّی خود عبد العزیز دهلوی نیز در پاره‌ای از نوشته‌هایشان به شهرت این حدیث، و کثرت طرق و ثبوت آن تصریح کرده‌اند. علّامه قدّس سرّه در صد وجه، روایت یکایک آنان را برمی‌رسند و فزونیِ وجاهت و اعتبار آنان را در میان سنّیان، اثبات می‌کنند.

سوم: در بخش پایانیِ این جستار، جمله‌جملۀ عبارات دهلوی در ساختگی بودن حدیث طیر و عدم دلالت آن بر ولایت و امامت امیر المؤمنین علیه السلام نقل و نقد می‌شود. همچنین در میانۀ بحث، به نقدهای دیگر ناقدانِ اندک این حدیث شریف پرداخته، و نادرستیِ سخن آنان نیز اثبات می‌شود. بررسی‌های نقّادانۀ مؤلّف قدّس سرّه در این بخش بر شبهۀ ساختگی بودن حدیث طیر، و موشکافی‌های شگفت‌انگیز ایشان در اثبات ناپذیرفتنی بودن تأویل‌های صاحب تحفۀ اثناعشریّه و دیگران در دلالت این حدیث، شاهدی استوار بر دانش بسیار و نبوغ سرشار ایشان است؛ (((ذلِكَ فَضْلُ اللّهِ يُؤْتيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيْمِ)))[1].

چاپ سنگیِ مجلّد حدیث طیر از کتاب عبقات الانوار

تحقیق و تصحیحِ حاضر براساس مجلّد چاپ سنگیِ این کتاب انجام یافته است که در ادامه، به ویژگی‌های آن می‌پردازیم.

ویژگی‌های نسخۀ چاپ سنگی:

1. این نسخه، یک مجلّدِ دو بخشی است که بخش نخست آن دارای 512 صفحه، و بخش دوم آن دارای 226 صفحه است. در بخش نخست، ده فائده و سپس صد وجه تفصیلی از وجوهِ مفصّلۀ صحّتِ احتجاج به حدیث طیر، و در بخش دوم، نقد جمله‌جملۀ عبارات دهلوی از کتاب تحفۀ اثناعشریّه، آمده است.
2. بنابر صفحۀ نخست، در سال 1306 ق. _همان سال درگذشت علّامه قدّس سرّه_ چاپخانۀ «بستان مرتضوی» در لکهنو هندوستان آن را چاپ کرده است.
3. قطع آن، رحلی و در ابعاد32 × 24.5 است.
4. جلد آن، مقوّاییِ سخت با پوشش کاغذی به رنگ مرمریِ مشکی_قرمز با شیرازه‌ای سرمه‌ای است.
5. رنگ کاغذ نخودی است.
6. در سراسر مجلّد، عبارات فارسی با خطّ نستعلیق، و عبارات عربی با خطّ نسخ عربی (عثمانی) نوشته شده است.
7. صفحۀ نخست مجلّد آراسته به قابی با نگاره‌ای اسلیمی است که دور تا دور صفحه را دربر دارد. در بالاترین جای صفحه، دو آیۀ شریفه از قرآن درون کتبه‌ای کتابت شده، و در پایین آن، مقدّمۀ وزین چاپخانه آمده است. نام مجلّد، نام نویسنده همراه با القاب و تحیّت برای وی، و نام چاپخانه و تاریخ چاپ، بخشی از مقدّمه‌اند که هریک را درون کتبه‌ای نگاشته‌اند. در ادامه، متن مقدّمه آمده است.
8. در صفحۀ دوم از بخش نخست و در صفحۀ نخست از بخش دوم مجلّد که پس از صفحۀ 512 آمده است، جای سرلوحه و کتبه را خالی گذارده‌اند و پس از یک بسمله درون یک قاب مستطیلی در میانۀ صفحه، متن را آغازیده‌اند.
9. همۀ صفحات متن نسخه 25 سطری‌اند؛ حتّی صفحاتی که ابیاتی مجدول دارند نیز با نظمی صورت بسته است که تعداد سطور هر صفحه، کمتر و یا بیشتر نشود.
10. متن همۀ صفحات کتاب، درون قابی ساده محصور است؛ دو خطّ موازیِ مستقیم که فاصلۀ اندکی از یکدیگر دارند، بر گرداگرد متن کتاب کشیده شده‌اند.
11. در همۀ صفحاتِ متنِ نسخه، در میانۀ بالای قاب مستطیلی، شمارۀ صفحات آمده است.
12. صفحۀ نخست از بخش نخست مجلّد و نیز صفحۀ نخست از بخش دوم که پس از صفحۀ 512 آمده است، در شماره‌گذاریِ صفحات نسخه محاسبه شده است، ولی آنها را درج نکرده‌اند.
13. در بخشِ نخستِ مجلّد، صفحات 5 تا 116 که دربرداندۀ فوائد ده‌گانه است، در بالای قاب مستطیلی، در سمتِ راستِ صفحاتِ سمتِ راست و در سمتِ چپِ صفحاتِ سمتِ چپ، سرصفحه‌ای درج شده است که بر شماره _البتّه به حروف_ و عنوان آن فائده رهنمون است. البتّه گفتنی است که در اندک صفحاتی، سرصفحه‌ها این نظم را ندارند، همچون صفحۀ 7 و 13.
14. در ادامۀ بخشِ نخستِ مجلّد، صفحات 117 تا 512 که دربرداندۀ صد وجه تفصیلی از وجوه مفصّلۀ صحّت احتجاج به حدیث طیر است، در هر صفحه، در بالای قاب مستطیلی و در سمت راست، شمارۀ وجه _البتّه به حروف_ همراه با عبارت «از وجوه مفصّلۀ صحّت احتجاج به حدیث طیر» آمده است. در سمت چپ آن نیز، موضوع آن وجه _که از جملۀ آغازین هر وجه گرفته شده است_ آمده است.
15. در بخش دوم مجلّد، در سمتِ راستِ صفحاتِ سمتِ راست و در سمتِ چپِ صفحاتِ سمتِ چپ، سرصفحه‌ای درج شده است که بر موضوع آن صفحه رهنمون است. البتّه گفتنی است که گاهی سرصفحه‌ها این نظم را ندارند.
16. در سراسر مجلّد، گاه به‌مناسبتی حاشیه‌ای درج شده است که بعضاً رموزی در پایان آن دارد. در ادامه به آنها نیز می‌پردازیم.
17. خطّ حواشی همان خطّ متن است، ولی با قلمی ریزتر.
18. گاهی حواشی مایۀ بریدگیِ قابِ دورِ متن شده‌اند که نشان از دقّت چاپخانه برای آراستگی ظاهری نسخه دارد.
19. صفحۀ پایانیِ بخشِ نخست بدون هیچ نقشی آمده است، ولی صفحۀ پایانیِ بخشِ دومِ متنِ کتاب، آراسته به قابی با نگاره‌ای اسلیمی است. درون قاب نیز، متن عبارات پایانی کتاب را نقشِ برگ و گل دربر گرفته است.

مقدّمۀ مطبعه:

(((وَفاكِهَةٍ مِمَّا يَتَخَيَّرُونَ * وَلَحْمِ طَيْرٍ مِمَّا يَشْتَهُونَ)))[2]

الحمد للّه علی توافر نعمائه وتظافر آلائه، حیث وفّقنا في هذه الأیّام المقبلة بالبرکات الآتیة بصنوف المبرّات لطبع هذه الکتاب المستطاب، أعني مجلّد حدیث الطیر الّذي هو المجلّد الرابع من المنهج الثاني من عبقات الأنوار في إمامة الأئمّة الأطهار.

ولعمري إنّه کتاب عالي النصاب، الفاتح من الدقائق والحقائق اُلوف الأبواب، قرّة أعین الموقنین، وشفاء صدور قوم مؤمنین، کیف لا، وهو من مصنّفات جناب حجّة الإسلام، شرف الأنام، کهف الشرع المبین، وعَیْبة[3] العلم والیقین، المؤیَّد بالتأییدات الصمدیّة، والمؤزَّر بالتسدیدات الأحدیّة، المتضلّع من الأسرار اللّاهوتیّة، والمتطلّع للأنوار الملکوتیّة، الصادع عن حکم الکتاب والسنّة، الذابّ عن حمی شریعة جدّه بقواضب[4] السیوف ونوافذ الأسنّة، الحامل لأعباء[5] الدین والملّة، الکاشف عن غوامض العلوم بقواطع البراهین وسواطع الأدلّة، الغائص[6] في لجج الآلام والأسقام لإنقاذ أیتام الشیعة من شبهات الخصام، مشیّد أساس الدین ورافع عماده، ومؤجّج[7] قبسه، وموري[8] زِناده[9]، الدائب في إنهاج مناهج الحقّ، والجادّ الکادح في إبلاج[10] مسالك الصدق، آیة اللّه علی العباد، وحجّته في البلاد، المقتفي لآثار آبائه المصطفین، جناب مولانا السیّد حامد حسین، تغمّده اللّه برحمته الغامره، وأفاض علی تربته سحائب مغفرته الهامرة[11]!

وقد حصف طبعه بکماله، وبرز مزریّاً[12] علی الشمس بسَنائه[13] وجماله، مصحّحاً بالتصحیح التامّ والإمعان العامّ من المطبعة المسمّاة بالبستان المرتضوي، سنة ستّ وثلاث مئة بعد الألف من الهجرة.

روش تحقیق

1. نخست، متن نسخۀ چاپ سنگی، پس از تبدیل به فایلی تایپ‌شده، با چاپ سنگی مقابله و برابرسازی شده است.
2. شمارۀ صفحات چاپ سنگی درون نشانۀ [] درج شده است.
3. عبارات فارسی در تحقیق این اثر، بیشتر پیرو رسم‌الخطّ مصوّب فرهنگستان زبان و ادب فارسی است، نه رسم‌الخطّ نسخه. بنابراین برای نمونه، واژگانی همچون: «چنانکه»، «ظاهرست»، «میکند» و «درین» را به صورت: «چنان‌که»، «ظاهر است»، «می‌کند» و «در این» درج کردیم. در عبارات فارسی، واژگان عربیِ مختوم به الف ممدوده و نیز واژگان مختوم به تشدید را در همۀ نقش‌ها، برخلاف رسم‌الخطّ امروزین و بنابر خاستگاه آن نگاشتیم. بنابراین واژگانی همچون «علماء»، «املاء»، «حقّ» و «محلّ»، به همین صورت درج شده‌اند.
4. همۀ حاشیه‌های نسخه ثبت شده‌اند. پاره‌ای از آنها را با نگر به سیاق عبارات، رموز و نیز برخی شواهد دیگر، می‌توان فهمید که از افتادگی‌های متن بوده است. چنین حاشیه‌هایی را به درون متن منتقل کردیم. همچون آنهایی که با رمز «صحّ» همراه شده بودند. پاره‌ای از آنها گویا استظهاری از مؤلّف قدّس سرّه و همراه با رمز «ظ» است، و برخی نیز گویا نسخۀ بدلی بوده است که با رمز «له ظ» همراه شده است. اینها را نیز در پانوشت‌ها و با عبارت «حاشیۀ ح:…» آورده‌ایم.
5. در پایان برخی از حواشی در چاپ سنگی، رمز «12»، و در برخی نیز «12. منه.» آمده است.

تصویر 1

تاج العلماء سیّد علی محمّد بن سلطان العلماء (م 1312 ق.) نوۀ علّامه غفران‌مآب (م 1235 ق.)، از عالمان معاصر علّامه میر حامد حسین رحمهم اللّه است، در توضیح آن نوشته‌اند:

وأمّا الحاشیة، کتبوا علیه رقماً أیضاً کما مرّ، ولکنّهم یختمونه علی رقم 12 ویعنون به «الحدّ»، ویرومون أنّه حدّ الحاشیة ونهایتها. وکون 12 رمزاً إلی «الحدّ» ظاهر؛ فإنّ أعداد حروف «الحدّ» ذلك؛ لأنّ الحاء المهملة عددها 8 والدالّ المهملة عددها 4 ومجموعها 12.

وهذا في غیر «المِنْهِیّة»، وأمّا «المِنْهِیّة» فیُکتب في آخرها مع الرقم المزبور _أعني به 12_ «منه»، بخلاف غیرها؛ فإنّه یُرسم فیه بعد العدد المزبور اسم المحشّي غالباً. والمعهود من الضمیر المجرور في «منه» مصنّف الکتاب. و«المِنْهِیّة» مولّدة من «منه» زیادةً لیاء النسبة في آخره، والتاء للتأنیث باعتبار کونه صفة للحاشیة، وکلّ ذلك ظاهر.[14]

6. اگر حاشیه‌ای در چاپ سنگی مشتمل بر نقل قولی بود، نشانی آن نقل نیز درج شده است. برای نمونه، رمز «م» در انجام حاشیه‌ها، برگرفته از کتاب «منتهی الأرَب» است که نشانی آن نیز آمده، و با آن نیز مقابله شده است.

تصویر 2

7. رموز اختصاری در متن را کامل نگاشتیم. برای نمونه، «فحینئذٍ»، «إلی آخره» و «رضي اللّه عنه» را به جای «فح»، «الخ» و «رض» درج کردیم.
8. آیات قرآن کریم، روایات شریفه و نقل قول‌ها تخریج شده‌اند، مگر آنچه که دستیاب ما نبود.
9. معنای واژگان دشوار در پانوشت‌ها آمده است. در عبارات فارسی به لغت‌نامه‌های فارسی، و در عبارات عربی به لغت‌نامه‌های عربی ارجاع داده‌ایم.
10. در ارجاع به لغت‌نامه‌ها، تنها آن چیزی که در روشن‌سازی معنای واژه کارآیی دارد، بازتاب داده شده است.
11. احادیث معصومان علیهم السلام در متن و پانوشت، درون نشانۀ نقل قول انگلیسی ”…“ آمده است، مگر احادیثی که انتساب آنها به ایشان ناپذیرفتنی است.
12. در نقل از کتاب‌های شرح مزجی، متن اصلی با قلم قطور درج شده است.
13. همۀ نقل قول‌ها با مصدر مقابله شده، و اختلاف‌های میان متن و مصدر در پانوشت بازتاب یافته است. همچنین افزوده‌های یکی از متن و مصدر بر دیگری نیز با علائمی به متن افزوده شده است.
14. در اختلاف‌های میان متن و مصدر به‌ویژه در ضبط نام کسان و شهرها، تلاش بر این بوده است که در متن، واژه یا عبارت درست، و غیر آن در پانوشت درج شود. گاهی نیز آنچه در متن و در مصدر آمده بود، مرجوح به‌نظر می‌رسید که در پانوشت به آن تذکّر داده‌ایم. ازآنجاکه ضبط راجحِ نام کسان و شهرها در همۀ اختلاف‌ها، برآمده از یک تصریح در یک کتاب نیست و مستند آن ترجیح‌ها، عبارات مختلف و منابع گوناگونی است که امکان ذکر آنها در این کتاب نیست، به گفت نتیجۀ بررسی‌ها بسنده کردیم و از ذکر مستند آنها پرهیختیم. البتّه ناگفته نماند که دراین‌باره تا آنجایی که شدنی بود، بر عبارات چاپ سنگی نیز تحفّظ داشتیم.
15. در ذکر اختلاف‌های میان متن و مصدر، بیشتر به اختلاف آن دو در مکتوب توجّه داشتیم، نه اختلاف در معنا.
16. به کتاب‌های تک‌جلدی، به این‌گونه ارجاع داده‌ایم: طبقات الحفّاظ: 50.
17. به کتاب‌های تک‌جلدی که شمارۀ حدیث نیز دارند، به این‌گونه ارجاع داده‌ایم: کنز العمّال: 50/ 33. (یعنی صفحۀ 50، حدیث 33.)
18. به کتاب‌های تک‌جلدی که شمارۀ مدخل نیز دارند، به این‌گونه ارجاع داده‌ایم: تقریب التهذیب: 70/ شمارۀ 40.
19. به کتاب‌های دو جلدی و بیشتر، به این‌گونه ارجاع داده‌ایم: سیر أعلام النبلاء 2: 50.
20. به کتاب‌های دو جلدی و بیشتر که شمارۀ حدیث نیز دارند، به این‌گونه ارجاع داده‌ایم: مسند أحمد 2: 50/ 33. (یعنی جلد 2، صفحۀ 50، حدیث 33.)
21. به کتاب‌های دو جلدی و بیشتر که شمارۀ مدخل نیز دارند، به این‌گونه ارجاع داده‌ایم: وَفَیات الأعیان 4: 280/ شمارۀ 615.

نشانه‌ها:

(((…))): نشانگر آیات قرآن کریم.

”…“: نشانگر احادیث.

<…>: نشانگر افزودۀ متن چاپ سنگی بر مصدر.

(…): نشانگر افزودۀ مصدر بر متن چاپ سنگی.

[…]: نشانگر افزودۀ محقّق به متن.

م: کوته‌نوشت «مصدر» در پانوشت‌ها.

ح: کوته‌نوشت «طبع حجری» در پانوشت‌ها.

تصاویر نسخه

تصویر 3

تصویر 4

تصویر 5

تقدیر و تشکّر

پیش و بیش از همه، شکر و سپاسی از خدای بزرگ به‌جا می‌آورم که بهرۀ این کمترین را خدمتی هرچند ناچیز، به پیشگاه بلند و نورانیِ حضرت امیر المؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام قرار داد. همچنین از پدر عزیزم و مادر عزیزم نیز نهایت قدردانی و سپاس را دارم که این بنده را با محبّت حضرتش آشنا ساختند.

لا عذّب اللّه اُمّي أنّها شربت

حبّ الوصيّ وغذّتني من اللبن

وکان لي والدٌ یهوی أبا حسن

فصرتُ من ذي وذا أهوی أبا حسن

در پایان نیز از همۀ دست‌اندرکاران کنگرۀ بین‌المللی علّامه میرحامد حسین رضوان اللّه علیه، به‌ویژه یکایک دوستان فاضل واحد احیاء که بسیار از آنان آموختم و نیز مسئولین محترم کنگره که تلاش بسیاری دراین‌باره داشتند و دارند، کمال تشکر را دارم.

محمّد نصیری زرندی

29/ اسفند/ 1404 برابر با 30/ شهر رمضان/ 1447

[1]. سورة الجمعة: 4.

[2]. سورة الواقعة: 20 و 21.

[3]. ح: «أعیبة» به جای «عیبة». با نگر به معنا، آنچه درست است را برای متن بالا برگزیدیم.

[4]. سيف قاضب، أي: قطّاع، والجمع قواضب. الصحاح 1: 203 «قضب».

[5]. العِبْء: الثقل، والجمع أعباء. جمهرة اللغة 2: 1025 «عبأ».

[6]. ح: «الغائض» به جای «الغائص». با نگر به معنا، آنچه درست است را برای متن بالا برگزیدیم.

[7]. أجّت النار: توقدّت. المصباح المنیر 2: 5 «أجج».

[8]. إذا أخرج الزَّنْد النار، قيل: وري‏ الزَّنْد، وأنا أوريته‏ إيراء. تهذیب اللغة 15: 220 «وري».

[9]. الزَّنْد: العود الأعلى الّذى تقتدح به النار، والجمع: زِناد. المحکم 9: 21 «زند».

[10]. أبلج الحقّ: إذا أضاء. تهذیب اللغة 11: 68 «بلج».

[11]. الهَمْر: صبّ الدمع والماء والمطر، وانهمر كهمر، فهو هامر ومنهمر: سال، والهمار: السحاب السيّال. لسان العرب ‏5: 266 «همر».

[12]. أزرى عليه قليلة، وأزرى به: قصّر به، وحقّره، وهوّنه. المحکم 9: 89 «زري».

[13]. السَّنا: ضوء البرق وغيره، والسَّناء: الشرف وعلوّ القدر. کتاب الماء 2: 673 «سني».

[14]. الجوهرة العزیزة (ضمن رسائل في درایة الحدیث) 2: 459 و 460.