امینِ گنجینه ناصریه؛ نگاهی به جایگاه علمی و میراث‌داری علامه سعیدالملّه عبقاتی
فهرست سرفصل‌های مقاله:
تداوم مکتب لکهنو در قلم و اندیشه
هنگامی که از «خاندان عبقات» سخن به میان می‌آید، ذهن پژوهشگران بیش از همه معطوف به سه استوانه نخست این دودمان است: علامه مفتی سید محمدقلی کنتوری (م ۱۲۶۰ ق) به‌عنوان بنیان‌گذار و بزرگ‌خاندان، علامه میرحامدحسین لکهنوی (م ۱۳۰۶ ق) به‌عنوان قله امامت‌پژوهی و مؤلف موسوعه سترگ عبقات الأنوار، و فرزند برومندش علامه ناصرالملّه سید ناصرحسین (م ۱۳۶۱ ق)[۱]. با این حال، حلقه چهارم این سلسله یعنی علامه سید محمدسعید عبقاتی معروف به سعیدالملّه (متولد ۱۳۳۳ ق)[۲]، شخصیتی است که پیوند میان این میراث کهن و پژوهشگران معاصر را رقم زد.
نگاهی به فهرست آثار قلمی سعیدالملّه نشان می‌دهد که او صرفاً نگاهبان و کتابدار میراث نیاکان نبوده، بلکه خود در همان هندسه معرفتی و روش‌شناسی حدیثی-تفسیرمحور صاحب عبقات قلم می‌زده است. آثاری همچون الإمام الثاني عشر عليه‌السلام، مسانيد الأئمة عليهم‌السلام، الإيمان الصحيح تحت أشعة القرآن الشريف، مدينة العلم، آية التطهير و آية الولاية، همگی تداوم همان دغدغه اصیل مکتب لکهنو در استخراج مبانی امامت و ولایت از متون اصیل اسلامی است. افزون بر این، گردآوری خطبه‌های پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله در کتاب معراج البلاغة، نشان از اهتمام ویژه او به احیای تراث نبوی در شبه‌قاره دارد[۳].
روایت یک دست‌خط مدادی؛ دغدغه ثبت میراث خاندان
یکی از جلوه‌های کمتر دیده‌شده از شخصیت علمی سعیدالملّه، روحیه کتاب‌شناختی و دغدغه او برای جلوگیری از پراکندگی و گمنامی آثار خاندان عبقات است. در پایان برخی از دست‌نوشته‌های شخصی او، یادداشتی کوتاه اما بسیار ارزشمند با مداد به خط خود ایشان برجای مانده که در آن، فهرست جامع آثار چهار رکن اصلی خاندان — یعنی مفتی سید محمدقلی، علامه سید اعجازحسین (برادر و دستیار علمی صاحب عبقات)، علامه میرحامدحسین و علامه ناصرالملّه — با دقت احصا شده است[۴].
این دست‌نوشته مدادی، سندی گویا از بیداری تاریخی سعیدالملّه است؛ او به‌خوبی دریافته بود که در روزگار تحولات اجتماعی و سیاسی هند، اگر کارنامه علمی این خاندان در قالب فهرستی منسجم ثبت و ضبط نشود، بسیاری از رسائل خطی و تک‌نسخه‌های موجود در لکهنو در گذر زمان از یادها خواهد رفت.
پاسدار گنجینه ناصریه؛ از ۴۰ ارابه کتاب تا خدمت به «الغدیر»
بزرگ‌ترین امانتی که بر دوش سعیدالملّه و برادر دانشمندش سید نصیرالملّه قرار داشت، صیانت از «کتابخانه ناصریه لکهنو» بود؛ کتابخانه‌ای که هسته اولیه آن با ۴۰ ارابه کتابِ وقف‌شده به دست مفتی محمدقلی شکل گرفت[۵]، با شب‌زنده‌داری‌ها و نسخه‌برداری‌های طاقت‌فرسای میرحامدحسین در کتابخانه‌های مکه و مدینه (در سفر حج سال‌های ۱۲۸۲–۱۲۸۳ ق) غنا یافت[۶] و در روزگار ناصرالملّه به تشکیلاتی منظم با بخش‌های تخصصی کاتبان، مجلّدان و «محکمه صفائی کتب» (برای سم‌زدایی و حفاظت نسخ در برابر رطوبت و موریانه‌های هند) مجهز شد[۷].
در روزگاری که بسیاری از مالکان کتابخانه‌های شخصی، درهای گنجینه خود را به روی پژوهشگران می‌بستند، سعیدالملّه رویکردی گشاده و تمدن‌ساز در پیش گرفت. او این گنجینه ۳۰ هزار جلدی را — که نزدیک به ۵ هزار نسخه خطی نادر و منحصربه‌فرد را در دل خود جای داده بود — در اختیار محققان جهان تشیع قرار داد[۸]. برجسته‌ترین ثمره این سخاوت علمی، تغذیه منابع مجلدات بعدی کتاب الغدیر و غنابخشی به کتابخانه امیرالمؤمنین علیه السلام در نجف اشرف بود؛ جایی که علامه امینی نایاب‌ترین نسخه‌های خطی همچون مناقب ابن مغازلی، مفتاح النجا بدخشی و الصراط السوی را مستقیماً از روی نسخ انحصاری کتابخانه ناصریه استنساخ کرد[۹].
سعیدالملّه در آینه نگاه صاحب «الغدیر»
در جریان سفر چهارماهه علامه عبدالحسین امینی به هند در سال ۱۳۸۰ ق و اقامت یک‌ماهه ایشان در لکهنو، پیوندی عمیق میان مؤلف الغدیر و نوادگان صاحب عبقات شکل گرفت[۱۰]. بازتاب این انس و همراهی، در دو سند تاریخی از این سفر ماندگار شده است:
نخست، یادداشتی است که خود علامه امینی در حاشیه یکی از نسخه‌های خطی نفیسی که در کتابخانه ناصریه استنساخ کرده بود، مرقوم داشت. ایشان در این یادداشت، از سعیدالملّه و برادرش به‌عنوان دو ستون علم و مالکان باکرامت کتابخانه ناصریه چنین تجلیل می‌کند:
(در کتابخانه ناصریه لکهنو به نسخه این کتاب ارزشمند به خط مؤلف دست یافتم و آن را با اجازه دو برادر علم و فضیلت و مجد و شرف، سید نصیرالملّه و سعیدالملّه — که خداوند آنان را زنده و سربلند بدارد — مالکان آن کتابخانه آباد و پربرکت، برگرفتم…)
دوم، شهادت اخلاقی و رفتاری مرحوم شیخ رضا امینی (فرزند علامه امینی) در خاطرات این سفر است که نشان می‌دهد سعیدالملّه تا چه اندازه از سیره تواضع و ادب نیای بزرگش میرحامدحسین بهره‌مند بوده است:
فرجام: از امانت‌داری دیروز تا احیای امروز
علامه سعیدالملّه سرانجام پس از عمری خدمت به تراث اهل‌بیت علیهم السلام و پاسداری از میراث مکتب لکهنو، در یازدهم جمادی‌الثانیه سال ۱۳۸۷ قمری چشم از جهان فروبست[۱۳]. امروز که به همت «کنگره بین‌المللی بزرگداشت علامه میرحامدحسین لکهنوی رحمه الله» و پژوهشگران حوزه احیای تراث، عملیات نجات، آفت‌زدایی و بازشناسی اسناد بازمانده کتابخانه ناصریه و چاپ احیاشده آثار خاندان عبقات به ثمر نشسته است[۱۴]، در حقیقت امتداد همان امانت‌داری هوشمندانه‌ای است که سعیدالملّه و نیاکانش با مجاهدت و خون‌دل پایه گذاشتند تا چراغ امامت‌پژوهی در جهان اسلام همواره فروزان بماند.
پی‌نوشت‌ها و مستندات:
- ر.ک: کوثری، علی‌اکبر و عباس‌علی مردی، شناخت‌نامه علامه میرحامدحسین (صاحب عبقات)، قم: بنیاد بین‌المللی امامت، ۱۴۰۱ ش، فصل سوم (خاندان و اساتید)؛ نیز: ارج‌نامه علامه میرحامدحسین هندی، بخش اول، صص ۵۷–۱۱۲. ↵
- کوثری و مردی، شناخت‌نامه علامه میرحامدحسین، فصل سوم (خاندان و تبارشناسی عبقات). ↵
- برگرفته از یادداشت دست‌خط مدادی علامه سید محمدسعید عبقاتی در معرفی آثار خاندان عبقات (موجود در بانک اسناد دبیرخانه کنگره بین‌المللی علامه میرحامدحسین). ↵
- همان سند دست‌خط مدادی سعیدالملّه (فهرست مصنّفات مفتی سید محمدقلی، مولوی سید اعجازحسین، علامه میرحامدحسین و علامه ناصرالملّه). ↵
- ر.ک: کوثری و مردی، شناخت‌نامه علامه میرحامدحسین، فصل پنجم (کتابخانه ناصریه)؛ نیز فهرست کتب به‌تاراج‌رفته و بازیابی‌شده به خط علامه سید اعجازحسین در بانک نسخ خطی کنگره. ↵
- موسوی لکهنوی، میرحامدحسین، إسفار الأنوار عن وقائع أفضل الأسفار، تحقیق و تصحیح شیخ حسین واثقی (بر اساس نسخ خطی کتابخانه ناصریه)؛ نیز: ارج‌نامه علامه میرحامدحسین، بخش دوم، صص ۱۱۲–۱۳۷. ↵
- کوثری و مردی، شناخت‌نامه علامه میرحامدحسین، فصل پنجم (تشکیلات و بخش‌های تخصصی کتابخانه ناصریه). ↵
- همان؛ نیز: ارج‌نامه علامه میرحامدحسین هندی، بخش چهارم (تاریخچه و وضعیت کتابخانه ناصریه)، صص ۲۰۱–۲۵۱. ↵
- امینی، رضا، «سفرنامه هند علامه امینی»، تدوین و ترجمه محمدرضا حکیمی، به کوشش علی‌اکبر صفری، دوفصل‌نامه کتاب شیعه، سال دهم، شماره ۱۹ و ۲۰ (ویژه‌نامه میرحامدحسین)، صص ۱۴۱–۱۹۴. ↵
- همان منبع، گزارش ورود علامه امینی به لکهنو در ماه رمضان ۱۳۸۰ ق. ↵
- همان منبع (یادداشت خطی علامه امینی در حاشیه نسخه استنساخ‌شده در کتابخانه ناصریه لکهنو). ↵
- همان منبع (خاطرات مرحوم حجت‌الاسلام شیخ رضا امینی از اقامت یک‌ماهه در لکهنو و هم‌نشینی با نوادگان صاحب عبقات). ↵
- پایگاه اطلاع‌رسانی کنگره بین‌المللی بزرگداشت علامه میرحامدحسین لکهنوی (mirhamedhosein.com)، بخش شناخت‌نامه و تقویم مناسبت‌های خاندان عبقات. ↵
- ر.ک: گزارش‌های علمی دبیرخانه کنگره بین‌المللی بزرگداشت علامه میرحامدحسین پیرامون احیای ۷۰ جلد از تراث مکتب لکهنو و آفت‌زدایی و فهرست‌نویسی اسناد کتابخانه ناصریه (mirhamedhosein.com). ↵
فهرست منابع:
- امینی، رضا، «سفرنامه هند علامه امینی»، تدوین و ترجمه محمدرضا حکیمی، به کوشش علی‌اکبر صفری، دوفصل‌نامه تخصصی کتاب شیعه، سال دهم، شماره ۱۹ و ۲۰ (ویژه‌نامه میرحامدحسین)، قم: مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، صص ۱۴۱–۱۹۴.
- جمعی از پژوهشگران، ارج‌نامه علامه میرحامدحسین هندی، قم: مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه / بنیاد بین‌المللی امامت.
- کوثری، علی‌اکبر و عباس‌علی مردی، شناخت‌نامه علامه میرحامدحسین (صاحب عبقات)، قم: انتشارات بنیاد بین‌المللی امامت، ۱۴۰۱ ش.
- موسوی لکهنوی، میرحامدحسین، إسفار الأنوار عن وقائع أفضل الأسفار، تحقیق و تصحیح شیخ حسین واثقی.
- بانک اسناد و نسخ خطی دبیرخانه کنگره بین‌المللی بزرگداشت علامه میرحامدحسین لکهنوی (یادداشت خطی علامه سید محمدسعید عبقاتی).
