بسم الله الرحمن الرحیم

کتابخانۀ ناصریه (المکتبة الناصریه)

پیشینۀ این کتابخانه به بیش از 100 سال قبل بر می­گردد. این کتابخانۀ نامدار، به همت خاندان عبقات در لکهنو هندوستان تأسیس شد. هستۀ اولیۀ شکل گیریِ این کتابخانۀ شخصیِ کم نظیر، به علامه مفتی محمد قلی کنتوری(پدر مکرّم صاحب عبقات) و مجموعۀ بزرگ کتابهای وی بر می­گردد. ایشان صدر الصدور میرته بودند و در زمان رفتن به لکهنو، حدود 40 گاری کتاب با خود حمل می­کردند. دزدان به طمع اموال پرقیمت، آن را ربوده و ضایع کردند. البته بخشهایی از آن باقی ماند که در فهرست خودنوشتِ علامه اعجاز حسین(پسر دوم مفتی و صاحب کتاب کشف الحجب و الأستار) مشاهده می­شود و هم اکنون نیز تعدادی از آن میراث ارزشمند در کتابخانۀ ناصریه موجود است.

(تصویر صفحۀ اول از فهرست دست نویس علامه اِعجاز حسین-پسر دوم علامه مفتی محمد قلی- از مجموعۀ کتابهای پدر بزرگوارشان. این مجموعه حدود 500 صفحه رقعی است که تصویر آن در بانک اسناد و نسخ دبیرخانۀ کنگرۀ بین المللی علامه میرحامد حسین موجود است.)

بعد از آن، کتابخانه توسط علامه میر حامد حسین(صاحب عبقات) و برادر فاضلشان علامه اعجاز حسین، غنای بسیاری یافت. البته ساختمان کتابخانه در همان محلۀ قدیمی نَخّاس بود. پس از درگذشت صاحب عبقات و شهرت یافتن علامه ناصر حسین(معروف به ناصر المله، پسر ارشد صاحب عبقات و از ارکان اربعۀ مرجعیت در هند) برخی نُوّاب، به توصیۀ ایشان، اقدام به ساختن بنائی برای کتابخانۀ ناصریه کردند، تا هم کتابخانه توسعه یابد و هم برای استفادۀ اندیشمندان جهان اسلام مهیا گردد. ساختمان مشهورِ فعلی، همان بنای سفارشی است که ویژگیها و قابلیتهای مختلفی به عنوان یک مجموعۀ نگهداری نسخ کمیاب و سالن های مطالعاتی دارد.

از همان ورودی ساختمان تا طبقۀ فوقانی و حجره ها و راه روهای جذّاب، و حیاط حدوداً 200 متری که سنگ فرش آن، آجرهای قدیمی است، تماماً به نیت مجموعه ای علمی–پژوهشی طراحی شده است.

(سردرب ورودی کتابخانه)

(مخزن اصلی کتابخانه)

(نمائی از حیاط و برخی از غرفه های کتابخانه)

پس از ناصر المله، دو پسر ایشان: علامه نصیر المله و علامه سعید المله نیز در غنابخشی کتابخانه نقش داشته اند و مُهرهای موجود بر نسخه ها گویای مشارکت صورت گرفته است.

قسم اول: کتب وقف کرده علامه مفتی محمد قلی(پدر بزرگوار صاحب عبقات):

قسم دوم: کتب وقف کرده علامه میرحامد حسین صاحب عبقات:

قسم سوم: کتب وقف کرده علامه ناصر حسین ناصر المله(پسر ارشد صاحب عبقات):

قسم چهارم: کتب وقف کرده علامه نصیرالمله و علامه سعید المله(پسران علامه ناصرالمله):

صاحب أعیان الشیعه در گزارشی از کتابخانه، نسخه های خطی آن را نزدیک به 5000 و نسخه های مطبوعش را حدود 25000 بیان کرده­اند.

پس از درگذشت علامه سعید المله(حفید صاحب عبقات)، وضعیت کتابخانه سامان مناسبی نیافت و بخشی از کتب نفیس، ضایع و یا به نقاط دیگر منتقل شد. آنچه هم اکنون از نسخه های خطی و مجموعه دستنوشته های خاندان(از مرحوم مفتی محمد قلی تا سعید المله) به جای مانده است، بیش از سه هزار نسخه می باشد که علاوه بر یادداشتهای فراوان از مجموعۀ عبقات الأنوار و استقصاء الإفحام علامه میرحامد حسین-که اساسی ترین راه برای برطرف شدن ابهامات دربارۀ عاقبت این دو اثر بی بدیل است- مجموعۀ گرانسنگ سبائک الذهبان(یادداشتهای رجالی و حدیثی علامه اعجاز حسین و علامه میر حامد حسین) و مجموعۀ نفحات الأزهار(یادداشتهای رجالی و حدیثی علامه ناصر المله) از آن جمله است. فهرست آقایان وفادار و فاضل هاشمی(از محققین گرامی مرکز اسناد و کتابخانۀ آستان قدس رضوی) گواهی بر این ادعاست.

نمونه ای از دست نوشته های خاندان عبقات:

(نمونه ای از دست­خط علامه مفتی محمد قلی)

(مسوّدات کشف الحجب و الأستار به خط علامه اعجاز حسین)

(مسوّدۀ استقصاء الإفحام به خط علامه میر حامد حسین)

(مبیّضۀ شوارق النصوص به خط کاتب)

البته وضعیت نسخه های موجود در کتابخانه نامطلوب بود، به طوری که بخشی از نسخه ها دیگر قابل ترمیم نیستند، لکن با تلاشهای صورت گرفته، وضعیت نسخه های چاپی و خطی سامان مناسبی یافته و هم اکنون در بسته های پلاستیکی، به همراه داروهای مربوط به آفت زدائی قرار گرفته اند. اقدام صورت گرفته، مقدمه ای مناسب برای نجات نسخه های در حال فرسایش است.

هم اکنون مجموعه مطبوعات و نسخه های خطی در حال پاک سازی و جاگذاری در قفسه ها و فهرست برداری است.

(نمونه ای از فهرست برداری چاپ سنگی ها که توسط کارشناسان تایپ و تدقیق می شود)

با عنایات خداوند متعال، امروزه تصویر فهارس مختلفی از کتابخانۀ ناصریه در اختیار است که برای صاحب­نظران مهم بوده و از دلِ بررسی آنها می­توان بخشهای مهمی از داشته های آن کتابخانۀ کم نظیر را به دست­آورد. علاوه بر تصویر فهارس، عکس بخشهای مهمی از آثار ارزشمند اندیشوران مدرسۀ لکهنو به ویژه خاندان اجتهاد و خاندان عبقات نیز در بانک نسخ دبیرخانۀ کنگرۀ بین المللی علّامه میرحامد حسین در بنیاد بین­المللی امامت وجود دارد. [1]

ساختمان ناصریه

چنانچه گذشت، ساختمان کتابخانه نیز به نوبۀ خود از میراث مهم اسلامیِ موجود در لکهنو به شمار می آید که در صورت اصلاحِ شرایطِ ساختمان و کتابها، آمادگی افتتاح عمومی آن، برای بهره مندی پژوهشگران وجود دارد.

(نمائی از طبقۀ فوقانی تالار اصلی کتابخانه)

[1] شایان ذکر است که بانک جامع تصاویر نسخ کنگره، پس از تلاشهای طاقت فرسا و جست‌وجوهای فراوان و در پی همکاری های مبارک میان مراکز و مؤسّسات مختلف در ایران و هند، به ویژه بازماندگان محترم خاندان «عبقات» در شهر لکهنو، به دست آمد و در راستای برنامه‌های دبیرخانه، بخش‌هایی از آن در اختیار برخی محقّقان و مراکز قرار گرفت. پیش از این اقدام، محدودیّت فراوانی در دسترسی به آن نسخه‌ها برای پژوهشگران وجود داشت. سوگمندانه شاهد هستیم که افرادی در برخی مراکز، به دور از رعایت حقوق معنوی و تلاشهای بسیارِ صورت گرفته در شناسائی، گردآوری و تنظیم این بانک جامع، آن را به نام مؤسسه یا شخص خود اعلام کرده اند.

والسلام علیکم

مهدی اسفندیاری

16/ 10 / 1401